ARABY A?YRETYNYN KÜLTÜREL YAPISI
1- Din (Ynanç):
Sünni Müslüman olan Arabi a?ireti, dört büyük mezhepten olan ?afii mezhebine ba?lydyr.
Arabi a?iretinin bütün yapysynda bu inancyn hakim oldu?unu söylemek mümkündür.
Arabi a?ireti üyeleri, yaptyklary her harekette inançlaryny göz önüne alarak hareket ederler. Din a?iretin bütün dinamiklerinde kendisini çok açyk bir ?ekilde hissettirir.
Çocuklar küçük ya?lardan itibaren a?iret içindeki din adamlarynyn (?eyh, Yman v.b) yanyna gönderilerek burada bir dini e?itim alyrlar.
Belli bir ya?a gelen çocuk namaz kylmak zorundadyr. E?er bu kurala uymazsa gerek ailesi gerekse a?iretin di?er bireyleri tarafyndan Hayyrsyz evlat olarak nitelendirilir. Büyüklerin ise namaz kylmamasy, a?iret içinde büyük bir tepkiye kar?ylanyr. Bu yönden e?er ki?i namaz kylmyyorsa da en azyndan Cuma namazlaryna gider. Çünkü namaz kylmayan bir insan a?iretin di?er bireyleri tarafyndan tecrit edilir. Bu tecrit onun i?ini yapmamak, evinde yemek yememek ya da mevlitler de veya di?er önemli günlerde onu davet etmemek ?eklinde kendisini gösterir.
A?iret içinde din adamlaryna (?eyh , imam v.b ) büyük bir hürmet gösterilir. Özellikle ?eyh ve ailesine büyük bir hürmet gösterilir. Ki?iler arasynda çözüme kavu?turulamayan konular ?eyhin önünde çözüme kavu?turulur. A?iretin lideri de ?eyhe ayny saygy duyar. ?eyh toplumda adeta bir kady görevi görür. Ynsanlar bunu sürekli ziyaret eder ve hayyr duasyny alyrlar. Onun evinde bulunmak insanlara büyük ?eref kazandyryr. Onun evinde yenilen yemeklerin sa?lyk getirdi?ine inanylyr.
Genel olarak din bütün toplumlarda kendisini çok bariz bir ?ekilde hissettirir. Ynsanlar gelirlerinin kyrkta birini zekât olarak verirler. Bu durum toplumsal yardymla?mayy ve dayany?mayy ortaya çykaryr.
Yslam inancynyn getirdi?i bir zorunluluk olarak hac vazifesi, Arabî a?iretinde de kendisini gösterir. Hacca gidenlerin isimlerinin önünde Hacy syfaty getirilir. Böylece bu insanlarda toplumda büyük bir saygy görürler. Ali Remonun hac vazifesini if?a ederken ölmesi ve burada defnedilmesi Arabilerin nazarynda kutsal topraklara ayryca özel bir önem katmy?tyr.
Sonuç olarak diyebiliriz ki din toplumun bütün a?amalarynda Arabilerin kar?ysyna çykar. Her Arabi a?ireti üyesi, istese de istemese de bunu kabul etmek zorundadyr.
2-A?iretin Batyl Ynançlary:
Arabi a?iretinde batyl inançlaryn çok önemli bir yer i?gal etmesi, onu ayry bir ba?lyk altynda i?lememizi gerekli kylmy?tyr.
Arabi a?iretinin en önemli batyl inançlaryndan biri ay tutulmasy kar?ysynda verilen tepkidir. Arabi a?ireti üyelerine göre, ayyn tutulmasy ?eytanyn bir faaliyetidir. ?eytan, insanlaryn karanly?a hapsolmasy için ayy hapseder ve dünya karanly?a bürünür. Bunun için ?eytanla sava?mak gerekir. ?eytanyn, gürültüden korktu?una inanan Arabi üyeleri bu yüzden ?eytanyn ayy özgür byrakmasy için de?i?ik sesler çykaryrlar. Ynsanlar gece boyunca ba?yryrlar, çocuklar teneke çalarlar. Hatta insanlar o derece ileri gider ki silah patlatyrlar. Daha sonra ayyn tutulma süreci bittikten sonra ?eytanyn korkup kaçty?yna inanyrlar. Bu durum eskiden daha çok uygulanyrken günümüzde fazla uygulanmamaktadyr. Ama yine de Arabilerin topyekün bu inançtan vazgeçti?ini söylemek mümkün de?ildir. 1999 yazynda güne? tutulmasynda yine bu durum ortaya çykmy?tyr. Bu inanç sadece Arabilere ait olmayyp di?er çevre a?iretlerde de kendini gösterir.
A?iret üyeleri gece bayku? gördüklerinde bunun bir felaketin sinyali oldu?unu dü?ünürler ve dua ederler. E?er bayku? Arabi a?iretinin bir hanesinin çatysyna konarsa o evde bir felaketin ortaya çykaca?y dü?ünülür. E?er tesadüfen böyle bir durum ortaya çykarsa durumu bayku? ile ili?kilendirirler. Ama ilginçtir söz konusu evde hiçbir ?ey olmazsa inanç ayny ?ekilde devam eder.
Di?er bir batyl inanç ise nazara kar?y alynan önlemlerdir. Arabiler nazara çok inanyrlar mesela yeni do?an bir bebe?in herkesin göremeyece?i bir odada saklanmasy gibi ya da çok güzel olan bir çocu?a eski kyyafetlerin giydirilmesi ve bu ?ekilde çocu?a olan ilginin azaltylmasy istenir böylece çocuk nazardan korunmu? olunur.
Ayryca evde cam bir tabak ya da fincan yada bardak kyrylyrsa bunun bir nazar sonucu oldu?u dü?ünülür. Aslynda evin bir üyesine zarar gelmesi gerekirken nazaryn evin e?yasyna etki etti?ine inanylyr.
Nazara kar?y alynana di?er bazy önlemler ise yeni bir e?yanyn alymynda veya bir evin in?asynda kar?ymyza çykar. E?er ki?i kendisine yeni bir ev almy?sa ya da evini yenilemi? veya yeni bir ev in?a etmi?se evin görünen bir tarafyna dy?arydan parlak bir madde koyar. Bu bir ayna veya parlak teneke parçasy olabilir. Böylece eve gelecek olan nazaryn parlayan cisim tarafyndan nazar eden ki?iye geri dönece?i ve evin nazar nazardan korunaca?yna inanylyr.
Buna kar?y alynan di?er bir önlemde evin tepesine iki büyük boynuz dikilerek bu boynuzlaryn evi nazardan koruyaca?y inancydyr. (Resim 9)
Bir di?er batyl inançta geceleri kesilmesinin günah oldu?udur. Bu yüzden a?iret içinde çok az insan tyrnak keser.
Ayryca en ilginç batyl inançlardan biri de kaz yeti?tirmeyece?ine dairdir. A?iretin genelinde çok az insan kaz yeti?tirir. Çünkü kaz yeti?tiren bir insanyn huzursuz olaca?y inancy hakimdir.
Günümüzde bu inançlary ço?u a?iret hayatynda hala önemli bir yer i?gal etmektedir. En dikkat çeken durum ise a?iret içindeki din adamlaryndan gelen tepkinin az yada hiç olunmamasydyr. Din adamlary bu inançlaryn hiçbirine katylmadyklary halde bunlaryn önüne geçmek içinde hiçbir harekette bulunmamaktadyr.
3-?eyh Halil ve Ailesinin A?iret Yçindeki Önemi:
?eyh Halilin a?iret içindeki faaliyetleri ve bölge halkynyn bir arada ya?amasyny ön gören uzla?macy tavry bizim onu ayry bir ba?lyk altynda ele almamyzy gerekli kylar.
?eyh Halil kendisini küçük ya?tan itibaren ilme vermi? ve Yslam dinini teferruatly bir ?ekilde ö?renmi?tir. çocuklu?undan beri insanlar onu ho?görülü ve sevimli bulmu?tur.
Fiziksel yapysy anlatylacak olursak: Uzun boylu, dik ba?ly, siyah saçly ve siyah, uzun sakallydyr.
Arabi a?iretinin bir ferdi olan bu müstesna insan fiziksel yapysyyla heybetli bir görünü?e sahiptir.
Denilebilir ki bütün ömrünü bölgedeki a?iretlerin ve Arabi a?ireti içindeki kyrgynlyklary ortadan kaldyrmak için harcamy?tyr.
Ba?langyçtan günümüze kadar konumu itibaryyla çevresi ve sonradan ili?kiye girdikleri Süryanilerle ve bazen de kendi aralarynda, özellikle ailelere bölündükten sonra bir kaos dönemi ya?ayan Arabi a?ireti ve di?er a?iretler arasyndaki kyrgynlyklary ve di?er sorunlary halletmesi özelli?i ile bölgenin huzura kavu?masyny sa?lamy?tyr.
Yo?un bir ilim sahibi olan ?eyh Halil, di?er a?iretlerin hatta çevredeki Süryanilerin bile referansy haline gelmi?tir.
Onu biraz daha tanymak için çözüme kavu?tuklary bazy sorunlary anlatmakta yarar olacaktyr.
Arabi a?iretine mensup iki karde? yyllar önce babalary tarlalary kendilerine taksim etti?i ?ekilde miras byrakmy?tyr.
Yalnyz bu iki karde? hiç bir zaman anla?amamy?lardyr. Tarlalaryn synyry bir kaç ta?yn konulmasyyla yapylmasy, synyrlarla oynanmayy kolayla?tyrmy?tyr. A?abeyinin topra?yna göz koyan küçük karde?, bir gün synyrla oynayarak a?abeyinin topra?ynyn bir kysmyny kendi tarafyna çekmi?. Durumu fark eden a?abey karde?inden hemen synyryn düzeltilmesini ister. Fakat küçük karde?i hiçbir ?ekilde düzeltmez ve bu topra?yn kendisine ait oldu?unu iddia eder.
Bu arada ?eyh Halilde Umreden yeni dönmü?tür. Arabi a?ireti ve çevre a?iretler onu ziyaret etmeye gelir.
?eyh Halil synyr hadisesini hiç kimseden duymady?y halde büyük bir cemaatyn bulundu?u odada, kendisine ho? gel dine gelen, synyrlary de?i?tiren küçük karde?e heybetli bir ?ekilde bakar ve ona ?öyle der: Ben Umredeyken kalbimin syzlady?yny hissettim biri sanki mezarymyn topra?yny çalyyordu. Ve cansyz olan vücudumun güne?in altynda eridi?ini sonra kurda ku?a yem oldu?unu görüyordum. Oturup a?ladym o derece içim syzlyyordu. Çünkü hala halkyma insanlaryn mezarlaryndaki topra?y çalmamayy ö?retemedi?imi dü?ündüm
Bu konu?mayy yapan ?eyh Halil hüngür hüngür a?lyyordu. Mesajy alan küçük karde?te orada kendi haline a?lamy?tyr. Daha sonra synyry düzeltmi? ve a?abeyinden af dileyerek ona saygyly bir karde? olaca?yna söz vermi?tir.
Ynsanlary bu ?ekilde etkileyebilen büyük hikmet sahibi ?eyh Halil her zaman ho?görülü olmu? ve insanlar arasyndaki kavgayy gidermi?tir.
Çocuklaryny da kendisi gibi yeti?tiren ?eyh Halil, ölmeden önce çocuklaryna sizlere ho?görü ve bary?y miras byrakyyorum. E?er bu iki ?eye sarylyrsanyz hakta size sarylacaktyr. Aksi ise felaketinizdir.demi?tir. Nitekim ölümünden sonra çocuklary da ayny yolu takip etmi?tir. ?eyh Halilin mezary Kerboran (Dargeçit)a ba?ly Sümer (deywan) beldesinde bulunmaktadyr.
?eyh Halil ailesi bölgenin huzurunu in?a eden en büyük etken olmu?tur. Bu gün a?iretin de?i?ik bölgelerinde çocuklary ve torunlary bu misyonu yerine getirmektedir. Onlarda babalary gibi a?iret içinde ki sorunlara çözüm üretmektedirler. Arabi a?iretinin bu gün hala birlikte ve huzur içinde ya?amalarynyn bu aileye borçlu oldu?unu söylemek do?ru bir çykarym olacaktyr. Sadece a?iret içindeki sorunlary de?il, bu bölgede bulunan bir çok sorunu çözüme kavu?turmu?lardyr.14
4- A?iret Reisinin Seçimi ve Yetkileri:
Ahmet Arvasinin Do?u Anadolu Gerçe?i adly kitabyn da A?iretlerin kendilerine mahsus mahalli örf ve adetler geli?tirdiklerini , yine kendilerine has liderler (?eyhler, beyler, a?alar)yeti?tirdikleri yazar.15
Arabi a?iretinin de ayny durumu uygulady?y görüyoruz. A?iretin ilk zamanlarda Cymonun haricinde reislik yapanlaryn ya?ly kimseler oldu?unu görüyoruz. Cymonun bu özel durumu ise onun yapty?y kahramanlyktan ileri gelir.
Her ne kadar çevre a?iretlerde örne?in Alykilerde Ömerkilerde ?eyhler v.b. din adamlary a?iret reisi olmakla birlikte bu durumun Arabilerde kar?ymyza çykmady?yny görüyoruz. Arabi a?iretinde hiçbir zaman ?eyhler liderlik yapmamy?tyr. Liderler, genelde Muhammed Arabinin soyundan gelen insanlar tarafyndan geliyordu. Bu durum kan ba?ynyn a?iret içindeki önemini de gösterir.
Bunun yanynda lider olacak ki?i kendi ba?yna lider olma karary alamazdy. Genelde birkaç ki?inin arasynda a?iretin ileri gelenleri ve din adamlary tarafyndan seçilir. Bu a?iret ileri gelenleri saygyn ve zeki , gün görmü? insanlardy. Adeta bir seçici meclis görevi görürlerdi. Reis olarak seçilen ki?i daha sonrada bu insanlaryn görü?lerini göz önüne almak durumundaydy. Bu durum bu insanlaryn adeta bir dany?ma meclisi de oldu?unu gösterir. Bu insanlaryn ise hiç kimse tarafyndan seçilmedi?ini sadece a?iret içinde bir saygyya sahip insanlar oldu?unu görmekteyiz. Bütün bunlar liderim bir üst kurul tarafyndan kontrol edildi?ini gösterir. Bu yüzden Arabi a?iretinde katy bir hiyerar?inin olmady?yny söylemek do?ru bir çykarym olacaktyr.
Kadynlaryn hiçbir zaman a?iret reisi olmady?yny da görüyoruz. Ama bu kadynyn a?irette bir önemi olmady?yny göstermez. Özellikle a?iret reisinin hanymyna büyük bir hürmet gösterilir.
5- Sosyal Hayat:
Arabi a?iretinin sosyal hayatyna bakty?ymyzda sosyal ya?amyn inancyn gereklerine göre ?ekillendi?i görüyoruz.
Yukaryda da belirtti?imiz gibi a?iretin bir reisi vardyr. Fakat bu reisin yetkilerinde synyrsyz de?ildir. A?iret içinde birey özgürlü?ünün büyük bir önemi vardyr. A?iret reisi sadece bu insanlaryn bir arada ya?amalaryny kontrol eden bir motor görevi görür.
Din görevlilerinin toplumda özel bir durumunun oldu?unu da daha önceden belirtmi?tik.
Arabi a?iretinin genelinde erkek bireyin öneminin daha fazla oldu?unu söylemek gerek. Erkekler toplumda aktif bir rol alyrken, kadynlar daha kapaly bir hal gösterirler. Son söz her zaman erke?indir. E?ler birbirleriyle olan ili?kililerin de topluma yansyyan tarafyyla bir samimiyet görülmez. Yolda beraber yürürlerken kadyn, erke?i bir adym geriden takip eder ve mahcup bir ?ekilde ba?yny öne e?erek yürür. E?er kadyn bunun tersi bir harekette bulunursa toplumdan dy?lanyr. Durum böyle olmakla birlikte kadyna saygyda duyulur.
Arabi a?iretindeki bu kadynerkek ili?kisi bir gelenek görenekten çok psikolojik bir durum olarak yorumlanabilir.
Mesela cenaze törenlerinde erkek mezarly?yn içine girebilirken, kadynyn böyle bir ?ansy yoktur. Ölen ki?i kadynyn ne kadar yakyny olursa olsun cenazeyi mezarly?yn dy?ynda seyretmek zorundadyr. Bunun aksini yaparsa ayyplanyr. Hatta ölen a?abeyinin cenaze törenine mezarlykta katylmak isteyen bir kadyn kocasy tarafyndan tokatlanmy?tyr.
Bu duruma örnek bir çok hikaye olmu?tur. Bu kadynlar daha sonra kendi hem cinsleri tarafyndan da yadyrganmy?tyr.
Bunun yanynda çocuklar anne ve babasy arasynda bir fark gütmezler. Ykisini de ayny derecede saygy göstermek zorundadyrlar. E?er çocuk bir i? yapacaksa ya?y ne olursa olsun annesine ve babasyna dany?mak zorundadyr.
Genelde anne ve baba en küçük çocuklarynyn yanynda kalyrlar ve onunla beraber ya?arlar.
A?iretin en önemli özelli?inden biride insanlaryn birbirine olan dargynlyklarynyn yadyrganmasydyr. Ki?iler çok önemli bir durum olmady?y sürece birbirine daryldyklarynda çevreden tepkiler gelir. Üç gün içinde bary?mazlar ise a?iretin önde gelenleri ve din adamlary devreye girerek onlary bary?tyrmaya çaly?yr. Bu durumun sonucunda genelde bary? sa?lanyrsa da bary? sa?lanmady?y takdirde toplum her iki tarafy da tecrit eder ve onlarla ili?kilerini en asgariye indirirler. Hatta o kadar ileri gidilir ki onlaryn cehennemlik olduklaryna inanyrlar. Bu yüzden a?iret içinde fazla kyrylma- darylmalar olmaz yada bütün sorunlar hemen çözüme kavu?turulur.
A?iret içinde hiç kimse de?erinden üstün de?ildir. Özel mülkiyete kary?ylmaz. Yani bütün topraklar bir ki?inin veya bir zümrenin kontrolünde de?ildir. Fakat a?iretin reisi ve ailesine duyulan saygy onlaryn ayrycalykly bir duruma sahip oldu?u sonucunu ortaya çykaryr.
Genelde ak?amlary insanlar sohbet için syk syk birbirlerine giderler. Geni? sohbet meclisleri açylyr. Bazen 3040 ki?inin bulundu?u meclisler olur. Bu meclislerde erkeler ve kadynlar ayry ayry bulunurlar.
Gündüzleri de sokak sohbetleri olur. Burada rakam fazla büyük de?ildir. Üç be? bazen en fazla on ki?inin bulundu?u sohbetlerdir. Bu sohbetler bazen ya?ly insanlaryn camiden çykarken veya camiye girmeden önce olu?turduklary sohbetlerdir. Arabi a?iretinin önem verdi?i di?er bir konu da kom?uluk ili?kileridir. Kom?ular genelde yakyn akrabalar olurlar. Birbirlerini ziyaret ederler ve Per?embe ak?amlary bir birlerine yemek götürürler. Bu bazen yeme?in dy?ynda bir tabak tuz yada ?ekerde olabilir. Birbirlerine giderek çay ikramynda bulunurlar. Bu ak?amlary olmakla birlikte gündüzleri de yapylan ziyaretlerdir.Ki?i e?er evini satacaksa önceden kom?usuna haber iletir. Kom?usu, e?er bu evi alacaksa evi satacak olan ki?i evi kom?usuna satar. E?er kom?u bu evi almak istemiyorsa evi alacak ki?iyi de be?enmezse evi sattyrmayabilir. Bu sadece ev konusunda de?il tarla, ba? ve bahçe konusunda da böyledir. Bütün bunlar Arabi a?iretinin kom?uluk ili?kilerine verdi?i önemi gösterir.
Di?er bir önemli hususta aile içindeki ili?kilerdir. Anne ve babaya büyük saygy duyulur. Karde?ler arasyndaki ili?kilerde de en büyü?üne büyük saygy ve hürmet gösterilir.
A?iret içinde sosyal yardymla?mada önemli bir yer i?gal eder. Zenginler mallarynyn bir kysmyny fakir olan insanlarla payla?yr. Bu durum inançlarynyn getirdi?i bir zorunluluk olmakla birlikte sosyal bir durum olarak da kar?ymyza çykar.
E?er ki?i malyny bir felakette kaybetmi?se, insanlar bir araya gelerek ona gerek e?ya gerekse parasal olarak yardymda bulunurlar.
Bu durum toplumda diyalogu ve i? birli?ini geli?tirir.
Sonuç olarak denile bilir ki a?iretin genelinde bir ho?görü ve diyalog mevcuttur. Ve bireyselli?in çok geri planda oldu?u bir toplum mevcuttur.16
6- Evlenme:
Anne ve babanyn aile içinde veya dy?ynda çocuklar üzerindeki etkisi çok büyüktür. Bu durum ki?inin evlendi?inde direkt etkili olur. Yani ki?i evlenirken ailesinin hadisedeki rolü çok büyük olur. Evlilikler bu yüzden görücü usulüyle olur. Evlenecek olan ki?ilerin evlilik öncesi birbirlerini tanyma ?ansy, yani günümüz tanymlanmasyyla flört yoktur.
Bireyin evlilik ça?yny da annesi ve babasy belirler. A?iret bireyleri genelde çocuk denecek ya?ta evlendirilir. Evlilik tipi genellikle endogamiktir. (Aile içi evlilik, akraba evlili?i) Evlenecek olan ki?iler genelde amca çocuklary, teyze çocuklarydyr. Bu insanlar akraba oldu?u halde birbirlerini iyi tanymaz. Çünkü a?iret içindeki kadynerkek ili?kileri çok resmidir. Anne ve baba kendi aralarynda çocu?un evlili?ine karar verirler. Bu karar verilmeden önce kafalaryndaki gelinleri de belirlemi?ler ve onun annesiyle ve babasyyla konu?mu?lardyr. Daha sonra durumu evlendirecekleri damat adayyna açarlar. Damadyn bunu ret etme ?ansy yoktur. E?er böyle bir harekette bulunursa ailesini terk etmek zorundadyr. Ayny zamanda a?iret terk etmek zorundadyr. Ayny zamanda a?iret içinde de dy?lanyr. Bunu göze alamayan çocuk genelde olumlu cevap verir.
Damat adayy olumlu cevap verdikten hemen sonra kyz tarafyna haber verilir.
Yanlaryna damat adayyny da alan anne baba yanlaryna iyi konu?masyny beceren itibarly bir ki?iyi alarak gelin adayynyn evini ziyaret ederler. Onlary kapyda kar?ylayan gelin adayynyn annesi ve babasy olur. Sohbet ve ikramdan sonra zaten dü?üncede verilmi? olan karar lafta da kendisini bulur. Topluca bir fatiha okuyarak birbirlerine söz veren aileler ayrylyrlar.
Yster aile içi evlilik olsun ister aile dy?y ba?lyk parasy her zaman alynyr. Bu bazen para bazen de toprak olarak kar?ymyza çykar. Bu ba?lyk parasy genelde gelin adayynyn karde?lerinin evlilik masraflary için alynyr.
Evlilikte dikkat edilen en önemli meselelerden biride syra usulüdür. E?er evlendirilmesi dü?ünülen gelin ve damat adayynyn büyükleri evlenmemi?se onlaryn evlenmesi neredeyse imkansyzdyr. Böyle bir durum Arabiler kesinlikle ho? kar?ylamady?y için bu uygulamada neredeyse yok gibidir.
Renksiz bir ni?an merasimi yapylyr ve yüzükler takylyr. Ni?an süresi fazla uzatylmaz.
Kyza genelde çok zengin takylar takarlar. Kyzda daha önceden kendisine müthi? bir çeyiz hazyrlamy?tyr. Kyzyn çeyizinde en ayryntyly e?yalar bile bulunur. Dü?üne karar verilmeden önce daha ni?an dönemindeyken erkek tarafy, gelin adayyna çe?itli giysiler hediye eder. Bu dönemde erkek tarafy kom?ularyna tatlylar ikram ederler. Bu ?ekilde çevreye dü?ünün yapylaca?y haberi de verilmi? olur.
Daha sonra bir gün belirlenir ve bu günde hem kyz tarafynyn hem de erkek tarafynyn tanydyklary gelin adayynyn evinde toplanyrlar. Burada tatlylar ve ?erbetler ikram edilir. Ayryca gelin adayyna da de?erli e?yalar ve takylar hediye edilir.
Bu geli?melerden bir veya iki gün sonra ayny insanlar, kyzyn evinde kyna fasly için bir araya gelirler. Kynayy getiren erkek tarafydyr. Erkek tarafyndan bir hanym kynayy yo?urur ve gelen misafirlere verir. Gelin bu günde pullu ve ?yk bir kyyafet gitmi?tir. Bu kyyafet sadece o güne mahsustur. Daha sonra sadece çeyizinde saklayacaktyr. Kyna gecesinin önemini belirten bir meselede bu günde dü?ün tarihinin verilmesidir. Bu tarih genelde kyna gününden birkaç gün sonra olur.
7- Dü?ün:
Dü?ün sabaha gerek damat adayynyn gerekse gelin adayynyn ailesi ve yakynlary erkenden kalkar ve dü?ün hazyrlyklaryny tamamlamaya çaly?yrlar. Damat adayynyn ailesi büyük kazanlarda yemekler pi?irirler. Damat adayynyn evi o gün çok kalabalyk olur. Gelin adayynyn evinde de ayny ?ekilde bir kalabalyk vardyr. Damat adayynyn evi ?en ?akrak iken gelinin evinde buruk bir sevinç vardyr. Erkenden gelini süslemeye ba?larlar. Süslemem i?inin damat adayynyn tarafyndan bir kadyn ile gelin tarafynda bulunan bir kadyn üstlenir.
Ö?leye do?ru gelini almaya giderler. Bu gidenler genelde kalabalyk bir grup olur. Bunlaryn arasynda damat yoktur. Damat, evinde gelinin geli?ini bekleyecektir. Gelini almaya giden cemaat, gelinin evine yakla?ty?ynda silahlar patlatyrlar. Bu ?ekilde gelin tarafyna gelini almaya geldikleri haberi iletilmi? olur.
Kyz ata bindirilmeden önce ailesiyle vedala?yr. Veda çok duygusal olur. Gelinin bindi?i at süslenmi?tir. Ayryca gelini almaya gelenlerin hepside atlydyr. Bu durumda çok renkli bir görünü? ortaya çykar.
Gelinin, evden alynabilmesi için gelinin karde?lerine bir miktar para verilir. Bu miktary belirleyen ise kyz tarafydyr.
Gelin, beyaz gelinli?i içinde ata bindirildikten sonra damadyn evine do?ru yola koyulur. Gelin atyn üstünde ba?yny e?erek durur. Her ne kadar mutlu olursa olsun, bu mutlulu?unu saklamak zorundadyr. Gelinin mutlulu?unu göstermesi ayyp kar?ylanyr. Atyn kontrolünün önden yürüyen biri sa?lar. Bu genelde gelinin yakyn bir erkek akrabasy olur ve nihayet gelin yeni evine gelir. Burada da büyük bir kalabalyk tarafyndan kar?ylanyr.
Gelin, atyyla ve kalabalykla birlikte yeni evinin kapysyna gelir ve orada damadyn gelip onu almasyny bekler, fakat damadyn geli?iyle hemen atyndan inmez. Bura da kendisine bir hediye vermesini bekler. Bu hediye genelde altyn bir taky olur. Hediyesinin alan gelin, damadyn ve kendisinin getiren yakyn akrabasynyn yardymlaryyla attan indirilir. Yakyn akrabasy sa?yna, damatta soluna geçerek gelini yeni evine götürürler. Dü?ünde davul zurna çalynyr. Kurbanlar kesilir ve ziyafetler yapylyr. Erkekli kadynly Govent denilen üç ve tek ayakla oyunlar oynanyr. Silahlar atylyr. Dü?ün genellikle Per?embe veyahut Pazartesi günlerine tesadüf ettirilir. Dü?ünde renkli kyyafetler giyilir. Bu kyyafetler çok renkli olup sadece dü?ün gününe özeldir.Gelin yeni evinin kapysyna girmeden önce damat tarafyndan önceden içine para ve ?ekerlerin konuldu?u bir testi kyrylyr. Bu testiye çocuklar hücum ederler. Dü?ünün bu dakikalarynda adeta izdiham ya?anyr. Bu hadiseden sonra gelin içeriye alynyr. Kendisine önceden hazyrlanmy? olan bir kö?eye oturtulur. Bu odaya kalabalyk bir kadyn ordusu girer. Gelinin ba?yna yüzü görülmeyecek ?ekilde bir örtü örtülür.
Bu arada erkeklerde ba?ka bir odada otururlar. Dy?aryda govent de devam eder. Dü?üne davet diye bir ?ey yoktur. Civarda bulunan herkes tanydyk olsun yabancy olsun dü?üne katylabilir.
Yemekler yendikten sonra artyk nikah (dini nikah) merasimine ba?lanyr.
Nikah töreninde bir din adamy (?eyh, imam) hazyr bulunur. Din görevlisi gelin ve damady yanyna alarak iki ?ahidi de hazyr bulundurur. Bunlaryn dy?ynda nikah esnasyn da kimse olmaz. Ymam öncelikle gelin ve damattan namaz surelerini okumalaryny ve ?ahadet getirmelerini ister.
Gerek gelin, gerekse damat bunlary yerine getirmek zorundadyr. E?er bunlary okumasyny bilmiyorlarsa, onlara ezberlemeleri için zaman tanyr. Fakat önceden önlem aldy?y için böyle bir sorun ya?anmaz. E?er evlenecek olanlar bu sureleri okuyamayacak durumdaysa mesela sa?yrdilsiz veya felçli iseler ?ahitler onlaryn yerlerine bu sureleri okurlar. Her ikisine de bu evlili?e kendi özgür iradeleriyle mi karar verdikleri soruldu?unda, alynan cevap olumluysa nikah kyyylyr. Nikah kyyylyrken, erkek tarafy bir mal gösterip nikah bu gösterilen mal üzerine kyyylyr. Bu mal nikahyn teminatydyr. Bu mal altyn veya büyük bir toprak parçasy olabilir. Bir malyn sahibi gelindir. Gelin, istedi?i gibi bu maly tasarruf edebilme hakkyna sahiptir. Her iki tarafynda onayyny alan ve ?ahitlerin huzurunda kyyylan nikah dualar okunarak son bulur. Artyk bu iki insan birbirlerinin kader arkada?y olurlar.
Evlenen çift yakla?yk bir hafta dy?ary çykmaz, eve tebrik için gelen misafirleri a?yrlarlar. Gelen misafirler geline çe?itli hediyeler takdim ederler. Dü?ünden sonraki birkaç günde, dü?ün evi çok kalabalyk olur.
Bu arada gelin ile birlikte gelen ki?i ise, gelinin ortama ayak uydurmasyna yardymcy olur. Yakla?yk bir hafta dü?ün evinde kalan bu ki?iye daha sonra damadyn ailesi tarafyndan hediyeler verilerek evine kadar yolcu edilir.
8- Bo?anma:
Yslam dini her zaman için izdivaç yapmy? olan ki?ilerin saadetini ister. Ama bu izdivacyn bitmesini zorunlu kylan sebepler zuhur etti?inde de bo?anma durumu helal kylynmy?tyr.
Genel olarak a?iret içinde bo?anma vakalary çok nadir bulunur. Bu durumun ortaya çyky?ynyn çe?itli sebepleri vardyr. Ama en önemli sebep genelde erke?in ikinci bir evlilik yapmasy sonucunda kuma ile olan geçimsizliktir. poligamik (çok e?li evlilik) evlilikler Yslam dinince de me?ru kylyndy?yndan bu tür evlilikler Arabi a?ireti içinde yaygyndyr.
Ylk evlili?inde çocuk sahibi olamayan, yada erkek çocuk sahibi olamayan ki?i ikinci bir evlilik yaparak bu durumu ortadan kaldyrmaya çaly?yr. Çok e?li bir evlilik yapan ki?i e?lerine e?it derecede ilgi göstermelidir. E?er e?lerinin evleri ayry ise düzenli olarak bunlary ziyaret etmelidir. Alty aydan daha fazla e?ine u?ramayan erkek bu kadyna bo?anma hakky tanymy? olur. Bu kadyn, istese bo?anabilir. Di?er bütün durumlarda bo?anma hakky erkek tarafynyndyr. Erkek bo?anmak istemedi?i sürece, kadynyn ondan bo?anma hakky yoktur. Kadyn ondan bo?andy?yny söylese de o hala nikahly olarak sayylyr ve bu durumda kimse onunla evlenmez.
Yki taraf, bo?anmalary gerekti?ini kararla?tyrdyktan sonra aile büyükler ve bir din adamy huzurunda bir araya gelirler. Bo?anma istenmeyen bir durum olarak algylandy?yndan bu ki?iler onlary bary?tyrmak isterler. Ama bunu ba?aramazlar ise durumu sonuçlandyrmak isterler. Erkek, bütün bu insanlaryn huzurunda artyk e?ini e? olarak kabul etmedi?ini söyler ve bu sözüyle karysyndan bo?anmy? olur.
Kadynyn nikahy syrasynda kendisine verilen mal, yeniden gündeme gelir. E?er ya?yyorlarsa nikah ?ahitleri de orada hazyr bulunur.
Ortada çocuk varsa bunlaryn kimin yanynda kalaca?y tarty?ylyr. Ki?iler, kendi aralarynda anla?arak bu durumu neticelendirirler. E?er çocuk annede kalacaksa baba bu çocuklaryn geçimini sa?lamak zorundadyr.17
9- Cenaze:
Dinin a?iret hayatyndaki önemi hiç ?üphesiz onlaryn cenaze törenlerinde de ortaya çykar. Hatta denile bilir ki din, kendisini en çok bu alanda hissettirir.
A?iret içinde ki?inin statüsü ve ölüm ?ekli ne olursa olsun cenaze töreni uygulamasy ?eklinde bir de?i?iklik olmaz.
Ki?i öldükten hemen sonra onun gömülmesi için hazyrlyklara ba?lanyr. A?iretin genel görü?üne göre cenaze hemen defnedilmelidir. Cesedin yeryüzünde uzun bir süre kalmasy ho? kar?ylanmaz. Cenaze en fazla birkaç saat bekletilir.
Ölüm haberi önce bir din adamyna verilir. Din görevlisi ölen ki?inin evine en yakyn camide, ölen ki?inin haberini verir ve onun hangi mezarlykta hangi saatte gömülece?ini söyler. Bunun üzerine geni? bir halk kitlesi mezarly?a akyn eder. Cenaze törenine yakynlarynyn yanynda yabancylarda katylyr. Bu yüzden cenaze törenleri çok kalabalyk olur.
Ölenin cenazesi bazen son kez evde yykansa da bu i?lem ço?unlukla camide yapylyr. Ölü, gömülmeden önce mutlaka yykanyr. Onu yykayan birkaç ki?idir. Bu ki?iler arasynda mutlaka bir din görevlisi bulunur. Bu yykama i?lemi çok ayryntyly olur, bu yüzden de çok uzun sürebilir. Yykanmada kullanylan su ne sycak ne de fazla so?uktur. Bu yykamadan sonra kurutulan merhuma, kefen giydirilir. Vücudunun her tarafy, çyplak yer kalmayacak ?ekilde kapatylyr.
Mezarlykta bulunanlar ise mezary kazmakla me?guldür. Mezaryn derinli?i normal bir insan boyunu a?acak kadar derindir. Erkekler için tabut kullanylmamakla beraber, e?er ölen kadynsa genelde tabut kullanylyr. Daha sonra cenaze mezarly?a getirilir, insanlar cenazeyi mezarly?a yürüyerek, getirmeye çaly?yr ve herkes onu ta?ymak için u?ra?yr. Bu ?ekilde sevap kazanacaklaryna inanyrlar. Cenaze Derbest denilen aracyn içinde getirilir. Bütün bu hareketlilik içinde kadyna hiçbir rol verilmez, genelde bütün bu hareketlili?i, kadynlar uzaktan seyretmekle yetinmek zorundalar.
Cenaze mezarly?a getirilir. Burada cenaze namazy kylynyr. Mezarly?yn içine kadynlaryn girilmesine izin verilmez. Bütün kadynlar cenazeyi uzaktan seyreder. Cenaze namazy bittikten sonra orada bulunan insanlaryn rahmetliye hakkyny helal etmeleri dile?inde bulunulur.
Büyük bir kalabalyk mezar ba?ynda bulunur. Mezar çok simetrik bir ?ekilde kazylmy?tyr. Öncelikle ölünün ba?ynyn konulaca?y yere düzgün bir ta? konulur ve ölü çok dikkatli bir ?ekilde mezara indirilir. Ba?y kybleye dönük ?ekilde mezara konulur. Çok hafif bir ?ekilde sa? tarafynyn üzerine yatyrylyr. Kefenin bir kysmy açylarak yüzünün bir bölümünün görünmesi sa?lanyr. Daha önceden din görevlisinin yazdy?y bir ka?ytta Arapça harfler ile, ki?inin kim oldu?u, annesi ve babasynyn kim oldu?unun belirtilmesiyle birlikte bazy dini bilgilerde ka?yda eklenerek merhumun kalbinin üzerinde duracak ?ekilde kefenin içine syky?tyrylyr. Daha sonrada mezaryn çevresi ta?lar ile örülür ve üzerinde düzenli ta?larla kapatylyr.
Örülen ta?laryn üzerine toprak atylyr. Cenazeye katylar ki?iler, toprak atmakta adeta yary?yrlar. Çünkü bunun kendilerine sevap getirdi?ine inanyrlar. Ve toprak yerden birkaç kary? yüksekte duracak ?ekilde yükseltilir. Ba?yny ve ayaklaryny belirtmek için mezaryn iki ucuna ta? koyulur.
Bütün bunlar yapyldyktan sonra mezarly?yn içindeki insanlar mezarly?yn çevresinde toplanyrlar. Burada ölen ki?inin ruhu için dua edilir. Ve en sonunda da fatiha süresi okunarak törene son verilir. Mezarlykta hazyr bulunan, ölünün yakynlaryna ba? sa?ly?y dilekleri iletilir ve yava? yava? herkes mezarly?y terk eder. Bütün erkekler mezarly?y terk ettikten sonra mezarly?a kadynlar girer ve burada a?ytlar yakarlar. En son kadynlarda çykar.
Ynanca göre ölü, o ana kadar, ölen ki?inin kendisi oldu?unu bilmiyor ve kendisinin kime ait oldu?unu bilmedi?i bir cenaze de oldu?unu dü?ünüyor. Fakat en son ki?ide mezarlyktan çyktyktan sonra kendiside çykmak ister ve ba?yny, üzerine konulan ta?a vurur o saat ölen ki?inin kendisi oldu?unu anlar.
Mezaryn süslenmesi Yslam inancyna göre ho? görünmese de yine de Arabiler mezaryny süslerler. Mezaryn üstünde, mezaryn kime ait oldu?u, do?um ve ölüm tarihi gibi bilgilerin yanynda kylyç, ku?, testi, çiçek gibi motiflerle de i?lenir.
Per?embe günleri mezarlyklar ziyaret edilir. Ve ölenlerin ruhu için çocuklara ?ekerler ve bisküviler da?ytylyr. Ayny zamanda kom?ulara yemekler götürülür. Hem mezarlykta hem de evlerde yasinler okunur.
Ölünün defninden sonra taziyeler ba?lar. Merhumun ailesi ziyaret edilir. Ziyarete gidenler yanlarynda bu?day götürürler. Bu bu?day daha sonra fakirlere da?ytylyr.
Genelde çocukkadyn, erkek, yeti?kin fark etmeksizin cenaze törenleri ayny ?ekilde yapylyr. Yalnyz ölen çocuksa, daha sonra onun ruhu için mutlaka bir hayvan kesilir. Bu zorunluluk yeti?kinler için yoktur.
Çocu?un ailesi, bu hayvanyn kesilip fakirlere da?ytylmasyyla, çocu?un cennette bulunan güzel meyve a?açlaryndan istifade edece?ine inanyr. E?er bunu yapmazlarsa a?aca çykamayyp, sadece a?açlardan yere dü?en meyvelerden yararlanaca?yny dü?ünürler.
Daha sonra bu çocuk, annesi ve babasy öldü?ünde, e?er kendisi için hayvan kesmi?lerse, altyn taslarda onlara cennette ikramlarda bulunaca?y inancy hakimdir. Bu yüzden ölen çocuklar için kesinlikle hayvanyn kesilip da?ytylmasyna dikkat edilir.
Ölen ki?i nasyl olursa olsun arkasyndan kötü konu?ulmaz. Mezarlyklaryn yanyndan geçilirken dua okunur. Per?embe günü ve di?er bütün önemli günlerde, bayramlarda mezarlyklar ziyaret edilir.
10- Miras Byrakma
A?iretin önde gelenleri bu konuda kesin hükümler koymamy? olmakla birlikte, a?iret içinde bir miras byrakma ve bu mirasy byrakma ?ekli geleneksel olarak vardyr. Miras byrakmada da ve miras byrakylacak mala sahip olmada da erkek öncülü?ünün ön plana çykty?y görülür.
Evin reisi ya?lanyncaya kadar çocuklaryyla kalyr. Ömrünün sonuna do?ru malyny, mülkünü çocuklar arasynda da?ytyr. Bu da?ytma i?leminde e?itlik söz konusu olmayabiliyor. Yani baba mirasyny istedi?i ki?iye ve istedi?i ?ekilde byrakabilir. Evin reisinin hanymynyn, miras byrakma gibi bir lüksü yoktur. Mirastan önce, aile içinde bulunan bireylerin özel mülkiyeti söz konusu de?ildir. Her ?ey herkesindir ve ki?iler var olan malyn ortaklarydyr.
Miras byrakma hadisesi ile bu ki?iler özel mülkiyete sahip olurlar.
Genelde evin reisi, mirasynyn en büyük kysmynyn en çok sevdi?i çocu?una byrakyr, yani miras byrakyrken duygusal davranyr.
Ki?i mirasyny da?ytmadan önce evin bütün bireylerini bir araya getirir. Ve a?iret içinde tanynmy? birkaç ki?i ve bir de din görevlisi kar?ysynda mirasyny kime byrakty?yny açyklar. Orada bulunan insanlar ?ahit olarak kabul edilir. Din görevlisi de daha sonra çykacak bir karga?ayy çözüme kavu?turmak için orada bulunur.
Daha sonra ayny heyet, mirasyn sahiplerine, mirasy byrakan ki?i ile birlikte miras byrakylan yerleri gezerler. Burada birlikte synyrlary belirlerler. E?er miras byrakylan yerler bo? arazilerse, buradaki synyrlar basit birkaç ta?la gösterilir. Aslynda bu ta?laryn yeri çok kolayca de?i?tirilebilir ve synyr hadiseleri ya?anabilir. Fakat bu duruma Yslam dini kesin bir hüküm koydu?undan ve toplumun büyük bir tepki gösterece?inden korkuldu?u için böyle durumlar çok nadir ya?anyr.
Miras byrakylan yerler bizzat gezildikten sonra ta?ynabilir e?yalar ve hayvan sürüleri de ayny ?ekilde mirasçylara teslim edilir. E?er mirasçy çocuk ya?ta ise, bu çocuk büyüyünceye kadar bir kendisine bir vekil tayin edilir. Bu ki?i, çocu?un bütün haklaryny, çocuk büyüyünceye kadar savunur.
Mallar sadece erkek çocuklar arasynda bölünür. Yani kyz çocu?unun mirastan pay alma hakky yoktur. Bu öyle katy bir kural halini almy?tyr ki, baba bu gelene?in dy?yna çykyp kyz çocu?una miras byraksa da kyz genelde toplumdan gelecek tepkilerden korktu?u için bu mirasy sahiplenmez ve kendisine verilen mirasy erkek karde?lerine byrakyr.
Genelde miras, mirasy byrakacak ki?i ya?lanyrsa yada bütün çocuklaryny evlendirirse byrakyr. Bazen mirasy byrakan ki?i bütün malyny bir camiye de byrakabilir. Yada bütün malyny tek bir çocu?una byrakarak di?erlerini mirasyndan mahrum byrakabilir.
Oturulan ev miras olarak en küçük çocu?a byrakylyr.
Miras esnasynda ki bütün bilgiler orada bulunan heyet ve din görevlisiyle payla?ylyr. Bu heyet daha sonra ortaya çykacak bütün sorunlarda bir mahkeme görevi görür.18
11- Dak ( Dövme ) Gelene?i:
Arabi a?ireti, Süryanileri korumak için Kerboran (Dargeçit)a davet edilmi?lerdir. Bunun sonucunda Süryaniler ile Arabiler iç içe girmi? ve birbirlerinden etkilenmi?lerdir. Dak kültürü dedi?imiz gelenekte Arabilerin Süryanilerden etkilenmesiyle ortaya çykmy? bir durumdur.
Dak, kelime olarak vurma anlamy ta?yr. Dak, bir tür dövme ?eklidir. Süryanilerde genelde kadynlaryn gençliklerinde yaptyklary ve üzerlerinde ömür boyu ta?ydyklary bir çe?it süstür. Bu bazen bir ki?inin anysyna yapyldy?y, gibi ayny zamanda inançlaryna ait figürlerinde kullanyldy?y olur. Mesela kadyn, ölmü? olan kocasynyn anysyna onu anymsatan bir ?ekli elinin üzerine i?lemesi gibi.
Bazy otlaryn ve maddelerin kary?ymy sonucunda elde edilen bir çe?it boyanyn i?ne darbeleriyle, derinin altyna yollanmasyn ve bu boyanyn burada hapsedilmesiyle gerçekle?ir. Dak yapylyrken, dak yapan ki?i büyük bir acy hisseder.
Bu gelenek sadece kadynlara özgü de?ildir. Azda olsa erkeklerde ellerine dak yapmy?lardyr. Süryani erkeklerin yapty?y daklar, genelde haç ?eklinde olmu?tur. Bunun dy?ynda anlamsyz de?i?ik figürler çizmi?lerdir.
Dak, kadynlarda daha belirgin bir ?ekilde kar?ymyza çykar. Kadynlar el, ayak ve yüzün belirli bölgelerine dak yaparlar. Genellikle alyn veya çene ile alt dudak arasyna de?i?ik motifler i?lemi?lerdir. Arabi a?ireti, Süryanilerden dak kültürünü almakla birlikte, kullandyklary motifler Süryanilerinkinden çok farkly olmu?tur. Süryani erkekler ellerine haç i?lerken, Arabi erkekleri ellerine Yslam dinini sembolize eden hilali i?lemi?lerdir.
Her ne kadar Arabi din adamlary bunu din dy?y görüp kar?y çykmy? olsalar da bunun önüne geçememi?lerdir. Böylece bu kültür Arabilerce içselle?tirilmi?tir. Günümüzde hala devam eden gelenekler arasynda yer alyr.19
12- Zeuv (Anma) Gelene?i:
Arabi a?iretinin en ilginç geleneklerinden biri de zeuv gelene?idir.
Zeuv, kelime olarak Arabilerde, insanlaryn bir araya gelip birbirlerine ikramda bulunmasy ve ölmü?lerin ruhlaryna kurbanlar kesilmesi, onlara dualar edilmesi olarak tanymlanyr.
Yapyly? nedeni, ölmü? olan din adamlarynyn (?eyhlerin v.b) veya a?iretin saygyn ki?ilerin yad edilmesine binaendir.
?u ?ekilde geli?ir: Törenden yakla?yk 1520 gün öncesinden hazyrlyklara ba?lanyr. Törenin yapylaca?y köyün mensuplary, gönüllülerden ne kaparsa getirirler. Bu bazen büyük ba? hayvana kadar çykar. Ama genellikle koyun, kuzu ve keçi gibi hayvanlar getirilir. Yki haftayy dolduracak ?ekilde düzenlenir. Ysteyen herkes, istedi?i zaman katylabilir. Genelde bu törenlere üç-dört köyün bir arada katyldy?y görülür. Törene, dy?arydan katylan insanlarda yanlarynda hediyeler getiriler. Ylk gün Kuran-y Kerimden sureler okunarak tören ba?lar. Daha sonra yasinler okunur ve dualar edilir. Bu arada, büyük kazanlarda yemekler pi?irilir. Her vakit sofralar hazyr bulundurulur. Yörede yapylan en büyük zeuv ?eyh Halil, ?eyh Ybrahim ve ?eyh Momyn adyna yapylyr.
Ylk gün tören kimin için yapylacaksa, mezarynyn ba?ynda dualar okunur. Ve di?er günlerde ise köyün en büyük alanynda, de?i?ik köylerden gelen insanlar bir araya gelerek sohbet ederlerdi. Bu sohbetler çok renkli olup, büyük bir katylymyn oldu?u sohbetlerdi. Bu sohbetlerde yad edilen ?eyhlere ait hikayeler anlatylyrdy. Bu ?ekilde, bu insanlar arasynda hem diyalog sa?lanyyor, hem de bu ?eyhler nesilden nesile anlatylarak ölümsüzle?tiriliyordu.
Mesela ?eyh Momyn adyna düzenlenen zeuv, Halila (Kylavuz beldesi)da yapylyr. ?eyh Momyn ile ilgi ?u hadise en çok anlatylanlar arasyndadyr: ?eyh Momyn daha küçük bir kyz çocu?u iken yetim ve öksüz kalmy?tyr.
Yanlarynda büyüdü?ü üvey annesi ve babasy onu öz çocuklary gibi sevmektedirler. Fakat dy?arydaki insanlar ?eyh Momyna sürekli öksüz ve yetim oldu?unu ona hissettirmi?tir. ?eyh Momyn 1012 ya?laryndayken, yanlarynda büyüdü?ü ailenin hayvanlaryny güder. Ayryca akranlaryndan ayrylan yanlary vardyr. Onunla hayvan gütmeye giden akranlary, ailelerine sürekli onun garip hareketlerinden bahsetmi?lerdir. Bir gün hayvanlary güderlerken, da?da susuz kaldyklaryny anlatan çocuklar, ?eyh Momynyn su aramaya çykty?yny ve kysa süre sonra çok berrak ve lezzetli bir suyla geri döndü?ünü ve onlaryn susuzlu?unu giderdi?ini söylerler.
Bütün bu hadiseler, günden güne artyyor ve çevredeki insanlar, sürekli bu garip insanlardan söz ediyorlardy. Bu arada ?eyh Momyn, daha küçük bir çocukken, köydeki bir alimin yanynda din dersi alyyor. Zamanla kendisini bu alan da yeti?tirmeyi ba?aryyor. Hatta hayvanlary güderken bile yanyna Kuran-y Kerimini alyyor ve da?larda onu okuyordu. 2025 ya?laryna gelen ?eyh Momyn, artyk din alanynda oldukça kendisini yeti?tirmi?tir. Üvey annesi ve babasy onu sabahlara kadar Kuran-y Kerim okudu?unu ve dualar edip a?lady?yny aktarmy?lardyr.
Artyk halk ona büyük saygy duyuyordu. Ynsanlar, onun hayyr duasyny almak için yanyna giderlerdi. Küçük kyz çocu?u Momyn, çevresinde artyk ?eyh Momyn olarak tanynmaya ba?lamy? ve ünü di?er köylere de ula?my?tyr. Ancak, kendisi bir bayan oldu?u için onun ?eyh olup olmayaca?y da yörenin önde gelen insanlary tarafyndan tarty?ylmaya ba?lanmy?tyr. Özellikle çevre köylerden bir ?eyh, onun ?eyhlik unvanyny kabul etmemektedir. Bu yüzden, kendi müritlerinden birini göndererek onu synayacakty. Müridinin ceplerine birkaç tane heykelcik koyan ?eyh, Momyny bu ?ekilde gitmesini ister. Müridin cebindeki putlara, ?eyh Momynyn tepkisi olacak my olmayacak my, onun ?eyhli?ini synamy? olacakty. Cebine putlary koyan mürit, ?eyh Momynyn köyü olan Halila (Kylavuz köyü)ya varyr. Momynyn evinin avlusuna yakla?an müridi, ?eyh Momyn kapyya çykarak kar?ylar ve ona daha hiçbir ?ey demeden ?öyle seslenir: cebindeki putlarla bu avluya girme, onlary dy?aryda byrak öyle gel ey mihban
Hayretler içerisinde kalan mürit, denileni yapar, içeri girerek ?eyh Momyna durumu anlatyr. Müridi misafir kabul eden ?eyh Momyn, ona ikramda bulunur ve sonra onu u?urlar.
Bu hadise çevredeki halkyn a?zynda uzun bir zaman kalyr. Böylece ?eyh Momynyn ismi daha da tanynmy? olur.
Hiç evlenmeyen ?eyh Momyn, vefat etti?inde mezarynda günlerce yasin okunmu?tur. Mezary, do?du?u Halila ( Kylavuz Beldesi )da bulunmaktadyr.
Zeuv gelene?i günümüzde de devam etmekle birlikte, zaman içerisinde ?ekil de?i?tirmi?tir. Bu gün yapylan zeuvlarda ate?ler yakylarak def çalynyyor ve kasideler okunuyor.20
13- Giyim:
Arabi a?iretinin giyiminde de?i?ik motifler vardyr. Hayatlarynyn her noktasynda oldu?u gibi giyimlerinde de inançlarynyn etkisi ortaya çykar. Giyimleri, yere ve zamana göre de?i?ik renklerde kar?ymyza çykar.
Örne?in, erkek karde?ini veya a?abeyini kaybeden kadyn renkli kyyafetler giymekten kaçynyr. Daha mütevazy ve sade giyinmeye çaly?yr. Bu bazen kendi iradesinin dy?ynda, toplumdan gelebilecek tepkinin sonucudur.
Genel olarak bakty?ymyzda, kadynlaryn ba?laryna taktyklary sargylar göze çarpar. Bu sargylar sarylmadan önce kollik denilen e?arp ebadyndaki bezle yüz kysmy bütünüyle açyk kalacak ?ekilde, fakat boyun kysmynyn örtülece?i bir biçimde ba?lanyr. Bunun rengi genelde koyu olur. Daha sonra bunun benzeri olan pu?i denilen sargylar sarylyr.Kadynlar durum böyleyken, ya?ly Arabi erkeklerinin bazylarynda da bu sarmalar yapylyr. Yalnyz erkeklerde kullanylan renk ya sarydyr yada beyazdyr. Kadynlar, bedenin di?er kysmyna ise uzun olacak biçimde kyras denilen bir elbise giyerler.
Yine bu kyras dedi?imiz kyyafetin üstüne, göbekten ayaklara kadar inen bir kuma? giyerler. Bu kuma? parçasynyn iki kö?esine dikilen ipler arkadan ba?lanarak bir önlük görevi görür. A?iret buna pe? mal der.
Bedenin hepsini kaplayan kyrasy sadece kadynlar de?il, kyz çocuklary da giyerler. Erkekler ise genelde kollu ve ?abik denilen bir tür ceket giyerlerken pantolon olarak giydikleri kyyafete de ?al derler. Kadynlaryn ve kyz çocuklarynyn giydi?i kyras denilen kyyafet, erkeklerin bir kysmy tarafyndan azda olsa kullanylyr. Bunun rengi ve ?ekli kadynlarynkinden çok farklydyr. Genelde beyaz renkli olup, altyna beyaz bir pijama giyilir.Genel olarak bakty?ymyzda, kyrmyzy ve mavi rengin ön planda oldu?u görülür. A?iretin, co?rafi olarak Iraka yakyn olmasy ve Mardinin Nusaybin ilçesinde bulunan Habur synyr kapysyndan Türkiyeye giren Irak kyyafetleri, Arabi a?iretinin kyyafetlerini etkilemi?tir. Bundan dolayy Irak giyimine yakyn bir giyim tarzy oldu?unu söylemek yerinde olacaktyr.21
14- Bayramlar:
Ramazan bayramy ve Kurban bayramyny senede birer kez kutlayan Arabi a?ireti daha sonra Süryanilerden etkilenerek Dam denilen bayramy da kutlamy?lardyr. Bu bayram, Hyristiyanlaryn kutlady?y Noel bayramydyr.
Bunu açyklamadan önce Arabilerin, bayramy nasyl kar?ylady?y ve bayram ziyaretlerinin nasyl geli?ti?i üzerinde durmakta yarar vardyr.
Bayramdan bir hafta öncesinde, bayramyn hazyrlyklary yapylmaya ba?lanyr. Evin her tarafy ba?tan ba?a temizlenir. Çocuklara yeni kyyafetler alynyr. Bayram sabahy herkes erkenden kalkar ve öncelikle aile içinde bayramla?ma olur. Çocuklar annelerinin ve babalarynyn ellerini öper daha sonra küçük olanlar büyüklerin ellerinden öperler. Kahvaltyya birlikte otururlar. Bayram namazyna gidenler beklenir ve onlaryn gelmesiyle kahvaltyya oturulur.
Herkes, kom?usundan ba?layarak birbirinin bayramyny kutlar. O gün ister bary?yk ister küs olsun herkes birbirini kucaklar. Bu yüzden bayramlar dostluklary tazeleme günü olarak ta yorumlana bilir.
Genelde en küçük karde?ler büyüklerini ziyarete gider. Ö?leye do?ru ise, büyükler kendilerinden küçük olan karde?lerine ö?le yeme?i hazyrlatyr ve onlary e?i ve çocuklaryyla yeme?e ça?yryr.
Ö?le yeme?inden sonra küçük büyük herkes mezarlyklara akyn eder. Ve ölmü?lerinin ruhuna dualar okurlar. Onlaryn bayramlaryny kutlarlar. Mezarlyklara yapylan ziyaretler ilk gün olabilmekle ikinci ve üçüncü günde de gerçekle?e bilir. Kurban bayramynda, Arabilerin kurban kesmemesi de çok dikkat çekici bir hadisedir. Ama bu durumu ba?ly olduklary ?afii mezhebine ba?larlar. Bu bayram da kurbanlar kesilmekle birlikte yok denilecek kadar azdyr.
Ramazan ve Kurban bayramynyn kutlanma ?ekli arasynda hemen hiç bir fark yoktur.
Süryanilerden etkilenerek kutladyklary Dam bayramyna gelince.
Gerek Süryaniler, gerekse Arabiler daha ilk ba?larda kayna?my? ve birbirlerini düzenli olarak ziyaret etmi?lerdir. Birbirlerinin bayramlaryna da gitmi?lerdir. Bu ziyaretlerin sonucunda birbirlerinden etkilenmi?lerdir. Bu bayramyn Arabiler tarafyndan kabul görmesi ve kutlanmasynyn en önemli sebebi ise, çok renkli ve keyifli bir ?ekilde kutlanyyor olmasydyr. Arabi çocuklarynyn dikkatini Celbeden Dam bayramy daha sonraki nesle de miras olarak byrakylmy? ve Arabi a?iretinin içinde, Arabi a?iretine ait bir bayrammy? gibi içselle?tirilmi?tir.
Bu bayramyn kutlany? ?ekli ?öyledir:
Hava karardyktan sonra çocuklar ve gençler de?i?ik kylyklara girerek maskeler ve boyalarla tanynmayacak ?ekillere bürünürler. Bu ki?iler 35 ki?ilik gruplar halinde, daha çok tanydyk olanlaryn evlerine baskynlar yapyp, onlary korkutuyorlar. Tabii daha önce herkes bu duruma hazyrlyklydyr. Bazen bu gruplar camlaryn altyndan geçerlerden ba?laryndan a?a?yya sular dökülür.
Kylyk de?i?tirmi? olan bu insanlar, evlere giderek onlaryn bir çocu?unu gasp eder. E?er ev halkyndan istedikleri parayy almazlarsa, çocu?un üstünü ba?yny kirletirler. Bunu yapmak için önceden hazyrlamy? olduklary çamuru, çocu?un yüzüne gözüne sürerler. Bu yüzden, genelde ev halky onlaryn istediklerini yerine getirir. Onlara istedikleri para miktaryny veren en halky, daha önce hazyrlamy? olduklary renkli yumurtalary da onlara verirler. Bu yumurtalar de?i?ik otlarla su da kaynatylarak renklendirilir.
Bu durum gece boyunca sürer. O gece genelde kimse uyumaz. Bu renkli bayram, Arabi çocuklarynyn dikkatini celbetmi? ve Arabiler tarafyndan da zamanla kutlanmaya ba?lanmy?tyr. Arabi a?iretindeki din adamlary, buna kar?y çykmy? olsa da fazla etkili olamamy?lardyr. Bu bayram Süryanilerin, Kerboran (Dargeçit)y terk etmesinden sonra yava? yava? eski ihti?amyny yitirmi?tir. Günümüzde hala devam etmekle birlikte, eskiye oranla katylym çok azdyr.22
15- Mimari Yapy:
Arabi a?iretinin mimarisini daha iyi anlayabilmek için mimarisinin dönemlere ayrylarak anlatylmasy konuyu anlamamyz açysyndan bize kolaylyk sa?layacaktyr.
Tarihi süreç içindeki yapy, ?ekil ve kullanylan malzeme ?ekli erken dönem , orta dönem ve geç dönem Arabi mimarisi olarak dönemlendirmemizi gerekli kylar.
Erken dönem mimarisine bakty?ymyz zaman, evlerin yapymynda düzensiz ta?laryn kullanyldy?yny ve bu ta?laryn birbirine tutunmasy için harç görevi gören ve dere kenarlaryndaki topraktan elde edilen balcy?yn kullanyldy?y görülür. Genelde iki küçük odadan ve bir hol dan meydana gelirlerdi. Tavanlary kalyn sütunlardan olu?an bu evlerin üzerinde saman kary?tyrylmy? bir çamurla örtülüydü.
Bu evlerin küçük olmasyyla birlikte avlulary çok büyüktü. Avlularyn büyük olmasynyn sebebi ise, hayvanlaryn baryndyrylmasy içindir. Bu evlerin yapymynda estetik kaygysy yoktur. Evin ?ekli bir barakadan daha fazla bir ?ey de?ildir. Bu gün Arabilerin çok azy köylerde bu evlerde barynmaktadyr.
Orta dönem yapylaryna bakty?ymyzda kar?ymyza çykan yapylar erken dönem yapylaryna oranla daha estetiktir. Bununla birlikte yapylar daha büyük olup, odalaryn geni?li?i ve sayysy artmy?tyr. Bu dönemde kar?ymyza çykan evler, kalyn duvarly ve kubbe ?eklinde (akyd) evler ve ince duvarly ince düz tavanly evler olarak ikiye ayrylyr. Kubbe ?eklinde yapylan kalyn duvarly evler, di?er evlere oranla daha küçük ve daha sa?lamdyr. Ylk defa, bu evlerde topraktan yapylan balcyk yerine, kireçle kary?yk bir kum kullanylmy?tyr. Pencere ve kapylar erken dönem evlerine oranla büyümü?tür.
Bu evlerde kullanylan ta?lar çok sa?lam olup ?ekilli ta?lardyr. Ta?laryn rengi sary olup üzerine süsleme yapmak için ideal ta?lardyr. Bu yüzden bu evlerin üzerinde de?i?ik motifler kullanylmy?tyr.Evlerin yönü genelde kybleye dönük olarak in?a edilmektedir. Bunun sebebi de genelde kuzeyden gelen so?uk rüzgardan korunmak içindir.
Modern dönem, yani geç Arabi mimarisine bakty?ymyz zaman, hala bazy ?ekiller orta dönemden kalmakla birlikte, gerek malzemede, gerek evin planynda büyük de?i?iklikler göze çarpar. Estetik evin her tarafyna i?lenmi?tir.
Sonuç olarak denilebilir ki, tarih süreç içerisinde Arabi a?ireti yapylarynda, estetik kaygy zamanla ço?almy? ve bu gün en yüksek seviyeye ula?my?tyr.
16- Yemek kültürü:
Arabi a?iretinin geçim kaynaklary onlaryn yemek kültüründe belirleyici olmu?tur. Yemekleri çok basittir. Her yemekte bolca ya? kullanylyr. Taze ya?, ala peynir, kaymak, bal, yo?urt ve ayran ba?lyca gyda maddeleridir. Yabani nane ve kenger (kereng) ba?lyca sebzelerdir.
Bunun yanynda Arabilerin sofra kültürünün en önemli özelliklerinden biri de kurutulup, daha sonra kullanylan gydalardyr. Domates, birer, patlycan gibi sebzeler yazyn kurutulup ky?yn yemeklerde kullanylyr.
Hayvanlardan elde edilen malzemeler de kurutulup daha sonra kullanylyr. Genelde ailenin büyüklü?üne göre bir kaç hayvan kesilip, bunun bir kysmy hemen kullanylyr. Geri kalany ise kurutulup sene boyunca yemeklerde kullanylyr.
Ayny ?ekilde pi?irilmi? ve süzülmü? ayrandan hazyrlanan ve topaç halinde parçalara ayrylarak güne?te kurutulan ?ortan denilen kurutlar; ky?yn suda eritilerek ayran yapylyr.
Genel olarak, Arabi a?ireti ve çevresinde ki a?iretlerde, zengin bir yemek kültüründen bahsetmek mümkün de?ildir.
Bir kaç yemek dy?ynda, a?iretin kendine özgü yemekleri oldu?u söylenemez. A?iretin içinde en çok yenilen yemeklerden biri kipik (i?kembe dolmasy)tir. Ve bu?dayyn ö?ütülmesinden elde edilen ?i?ik, önemli yemekleri arasynda yer alyr.
Mehir (ayran çorbasy), yazyn a?iret içerisinde en çok yapylan yemekler arasyndadyr.
En çok yapylan tatly çe?idi kavittir. Bu tatlynyn yapyly?y ?öyle gerçekle?ir:
Ana maddesi undur. un öncelikle saçta bir güzel kavrulur. Bu kavurma i?lemi çok uzun sürer. Kavrulup koyu kahverengine bürünen unun üzerine pekmez dökülür ve yo?rulur. Yçine fystyk ve fyndykta atylarak biraz bekletilir. Daha sonra, küçük toplar halinde getirilen tatly servise hazyr olur23
SONUÇ
A?iretin bütün ara?tyrma safhalarynda kar?ymyza çykan sonuç, toplumumuzdaki a?iret gerçe?inin var oldu?u ve her a?iretin kendi içinde bir özgünlük ifade etti?i oldu.
Irak dolaylaryndan gelerek Dicle nehri kyyylaryna yerle?en Arabiler de?i?ik zamanlarda de?i?ik bölgelerde bulunmu? olsalar da Dicle nehri kyyylaryndan uzakla?mamaya özen göstermi?lerdir.
Arabî a?iretinin tarihsel bir sürecin reel bir olgusu oldu?u ve kysa sürede büyümesinin nedeni olarak ta Mire Hurusayy ortadan kaldyrmalary ve daha sonra da Kerboran (Dargeçit ilçesi) bölgesindeki Süryaniler ile tany?ma safhasy ya?amalary ve çevrede herhangi bir a?irete ba?ly olmayan ki?ilerin Arabîlere iltica ederek kendilerini korumacy bir gücün altyna almalary nedenlerini göstermemiz do?ru bir çykarym olacaktyr.
Bütün bu gerçekler istikametinde kendilerine özgü bir ya?am tarzy geli?tiren Arabîler bölgedeki Süryanilerden etkilenirken, kendileri de ayny ?ekilde Süryanileri etkilemi?tir.
Daha sonra Süryanilerin bu bölgeden çekilmesi ile geni? ve verimli topraklar Arabî a?iretine kalmy? ve hiç olmady?y kadar büyümü?, günümüze kadar ula?my?tyr.
Ayryca bu süreç içerisinde de?i?ik bölgelere giderek buranyn bir parçasy haline gelmi?lerdir.
Kültürlerini muhafaza etmeye çaly?an Arabî a?ireti bu gün hala bunun sava?yny vermektedir. Kendilerine seçtikleri liderleri etrafynda toplanan ve bu ?ekilde hayatlaryny sürdüren Arabîler kendilerini güvende görüyorlar. Çünkü liderlerinin onlary koruyaca?yna inanyyorlar ve kendilerini bu ?ekilde güvende hissediyorlar. Hemen herkes hayatyndan memnun bulunmakta bu durum a?iret içinde ki samimi ili?kilerden kaynaklanyyor.
Zaman zaman Arabî a?ireti ile di?er a?iretler arasynda kavgalar olmu?tur. Bu kavgalar günümüzde de küçük çapta bir geçimsizlik olarak devam etmektedir. Bu durum toplumumuzda kaosa neden olsa da genelde büyümeden çözüme kavu?turulmaktadyr.
Her ne kadar, a?iret kavramy bir bölünmeyi ifade etse de bu toplumumuzun bir gerçe?i olarak kabul edilmesi gereken bir durumdur. Gerek Arabî a?ireti ve gerek di?er a?iretler kendi özgün yapylaryyla, kendilerine belirledikleri bir co?rafyada ya?amlaryny sürdürmekte ve toplumumuzun sosyal yapysyny ortaya koymaktadyr.
Bu durum eskiye oranla daha iyi bir hal almakla birlikte, uzun bir süre toplumumuzun sosyal yapysynda etkili olaca?y bir gerçektir.
|