OSMANLI ARŞİVLERİNDE “KERBORAN”

 

         Öncelikle böyle bir sitenin kurulmasında emeği geçen herkese teşekkür ediyorum. Ben bu yazıyı anadilimle Kurdî (Kürtçe) ile yazamayıp, sunmadığım için sizden özür dilemeyi bir borç olarak görüyorum. Maalesef içinde yaşadığımız ülke başta eğitim alanı ve başka alanlar olmak üzere, üzerine düşen görevleri yerine getirmiyor veya getirmek istemiyor ya da bu alandan beklentileri (asimilasyon) var. Eğitim alanında yapmadığı çalışma alanı sadece benim anadilimle sınırlı, okuduğumuz üniversitelerde hemen hemen her dilin bir kürsüsü  (İngilizce, Fransızca, Arapça, Farsça) mevcutken geriye kalan ve hiçbir şekilde izin verilmeyen yine anadilim, son dönemlerde bir şeyler oluyor gibi “Mardin Artuklu Üniversitesi, Türkiye’de Yaşayan Diller” adı altında bir şeyler yapılıyor bakalım. 21 yüzyılda hala böyle sorunları bile yazmamız, dile getirmemiz bile içler acısı. Şunu da belirtmek lazım devlet bize anabilim dalı ya da bölüm açmadı diye de dilimizi öğrenmeyeceğiz veya geliştirmeyeceğiz anlamına da gelmesin. Tam tersine dilin kendisini var etmesinin tek olanağı konuşulmasıdır. Devlet üzerine düşeni layıkıyla yerine getirmiyorsa, devlet bizi böyle bir tercihe zorladıysa çözüm belli bir Kürt evinde sadece tek dil konuşulacak “Kurdî”, bunun dışında kalan diller yasaklanacak gerekirse ev içerisinde diğer dillerden kaç kelime konuşulduysa kelime başına para cezası kesilsin. Bunlar abartı değil biz bunları birebir yaşadık en azından para yabancıya gitmiyor. Ya devlet kelime başına sizden zorla para alsaydı ne olurdu? Daha sonraki yazılarda bu konuları dile getiren yazılar yazacağım. Bu yazıyı anadilimle yazamadım ama daha sonraki yazılar da bunu telafi etmeye çalışacağım.

 

         Bu yazım da geçmişten günümüze kadar Kerboran (Dargeçit) tarihini anlatacak değilim böyle bir birikime de henüz ulaşamadım, baya da zaman alacağına benziyor. Bu konuyla ilgili herhangi bir çalışma yapılacaksa özellikle bazı alanlarda belli bir altyapıya ihtiyaç vardır. Çünkü Kerboran ve çevresi birden fazla dil, din ve kültür öğesini bünyesinde barındırdığı için bu çok kültürlülük, dillilik literatürünü iyi bilip işlemek lazım en basitinden Ermeni, Ezidi (Yezidi) ve Süryaniler gibi bu coğrafyada yaşamış ve yaşamaya devam eden milletler var olduğundan bu konular hakkında hem donanımlı hem de bu alandaki gelişmeleri iyi bilip takip etmek gerekir. Ama umudum o ki günün birinde birileri bu konu üzerinde çalışmaya girişir. Bu alandaki büyük bir eksiğimizi giderme şansına da sahip oluruz. Bu konudaki çalışmalar illaki kitap veya daha kapsamlı büyük bir şey olmasına gerek yok. Bu konularda mütevazi davranılması bence en iyisidir. Ben ne yapabilirim sorusuyla yola çıkılabilir. Belki biraz konumuzdan sapmış olacağım ama bir uyarı mahiyetinde hepimizin küçükken ninelerimizin, dedelerimizin, annelerimizin bize anlattığı illaki Masal – Hikayeler (Çirok) vardır. Bu yakınlarımız daha hayattayken bunların anlattıklarının kayıt altına alınması bile bence yukarıda söz ettiğim çalışmalardan daha mühimdir.

 

         Bu yazım daha çok Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde (BOA) araştırma yaparken gözüme çarpan, Kerboran’la ilgili belgelerin bir araya getirilmesinden oluşuyor. Bulduğum belgelerden olan, Ermeni Cemaatinin Kerboran’da bir kilise yapmak için merkeze gönderdiği yazışmaları konu alan belgenin hem transkiribini hem de dilini günümüz Türkçesine çevirmeye çalıştım. Yazının geri kalan kısmı ise, BOA’da Kerboran’la ilgili bulduğum belge özetlerini bir araya getirip düzenledim. Bu belge özetlerinin çoğu, tayin edilen memurlar ve görevden alınanlarla ilgili belgeler olmakla beraber, farklı konuları da işlemiş belgeler de mevcuttur. Ben bu belgeleri İstanbul’daki Başbakanlık Osmanlı Arşiv’inden buldum Kerboran’la ilgili diğer kütüphanelerde de mutlaka arşiv belgesi ya da materyal vardır. Bu belgelerde “Kerboran” bazı yerlerde Kerburan diye yazılmış bu   “و” (waw) harfinin hem “o” hemde “u” okunmasındandır. Bunun dışında yine belgelerde “Kerboran”  Gerboran diye okunmuş bu da “ك” (kef) harfinin “G” ve birçok ses özelliğine sahip olmasındandır.  

 

 

 

                 Başbakanlık Osmanlı Arşivi(BOA),DH.İD, 162-2/39

(BELGELERİN SADELEŞTİRİLMİŞ HALİ)

 

PADİŞAH BUYRUĞU(1)

Mardin sancağının Kerboran (Dargeçit) nahiyesi merkezinde Ermeni cemaatine mahsus bir kilise inşasına izin verilmesi hakkındaki padişah buyruğunda yazılı olan “yüz zira‘[1] genişliğindeki’’ ibarenin  “beş yüz zira‘ genişliğinde” olarak sürette değiştirilmesi için divan-ı hümayûna[2] izin verilmiştir.

Bu padişah buyruğunun yerine getirilmesinden sadaret[3] sorumludur.   

28 Ocak 1914 / 

                                                                                                                          Mehmet Reşat             

 

Sadrazam

Mehmet Sait

 

Aslına mutabıkdır                                         Mukabele olunmuşdur                                                    Umûr-ı Mühimme Kalemi Müdürü                                           İMZA                          

İMZA

 

 

 

PADİŞAH BUYRUĞU (2)

Mardin sancağının Kerboran nahiyesi merkezinde yüz zira' genişliğinde ve yüz otuz beş kuruş değerinde bulunan sarfı mülk arsasına devletin yıllık tahsis edilmek üzere uzunluğu on altı, genişliği dokuz ve yüksekliği sekiz buçuk metre büyüklüğünde ve yanında uzunluğu dört metre yirmi beş santimetre, genişliği dört ve yüksekliği altı metre büyüklüğünde odayı içinde bulunduracak Ermeni cemaatine aid taştan bir kilise inşasına Şura-yı devlet[4] kararıyla izin verilmiştir.

 

Bu padişah buyruğunun yerine getirilme işlemlerinden Adliye, Mezahip ve Maliye nazırları[5] sorumludur.

28 Aralık 1913                                                                                                  Mehmet Reşat

 

 

                             Maliye Nazırı Vekili          Adliye ve Mezahip Nazırı  

                                            Talat                                         İbrahim

 

                                                                          Sadrazam

                                                                        Mehmet Sait

 

                                 Aslına mutabıkdır                                          Mukabele olunmuşdur

                                 Umûr-ı Mühimme Kalemi Müdürü                           İMZA

                                                  İMZA              

 

 

DİYARBEKİR VİLAYETİNE (3)

Mardin sancağının Kerboran nahiyesi merkezinde beş yüz zira‘ genişliğinde ve yüz otuz beş kuruş değerinde bulunan sarfı mülk arsasına devlet yıllık tahsis edilmek üzere uzunluğu on altı, genişliği dokuz ve yüksekliği sekiz buçuk metre büyüklüğünde olmak ve yanında uzunluğu dört metre yirmi santimetre, genişliği ve yüksekliği altı metre büyüklüğünde bir odayı içinde bulunduracak Ermeni cemaatine aid taştan bir kilise inşasına Şura-yı Devlet kararıyla izin verilmiştir. Padişah emri, şerefli padişah buyrularak dairelere tebligat icra kılındığı.             

                                           İMZA   

 

 

                                                                                                                                                               (BELGELERİN TRANSKRİPSİYONU)

                                                                                                                    DÂİRE-İ SADÂRET                                                                                                                       İRÂDE-İ SENİYYE SÛRETİDİR(1)

Mardin sancâğının Kerboran nâhiyesi merkezinde Ermeni cemâatine mahsûs bir bâb kilîsâ inşâsına ruhsat i‘tâsı hakkındaki irâde-i seniyyede muharrer “yüz zirâ‘ vüs‘atinde” ibâresinin  “beş yüz zirâ‘ vüs‘atinde” sûretinde tasmîmi zımnında divân-ı hümâyûna me’zûniyyet virilmişdir

Bu irâde-i seniyyenin icrâsına sadâret me’mûrdur fi 1 Rebî-ül-evvel sene 332  fi 15 Kanûn-i sânî sene 329

                                                                                                                           Mehmed Reşad              

Sadr-ı a‘zam

Mehmed Sa‘id

 

Aslına mutâbıkdır                              Mukabele olunmuşdur

                            Umûr-ı Mühimme Kalemi Müdîri              İMZA

                                      İMZA

 

 

 

                                                                                                                              DÂİRE-İ SADÂRET

İRÂDE-İ SENİYYE SÛRETİDİR(2)

Mardin sancâğının Kerboran nâhiyesi merkezinde yüz zirâ‘ vüs‘atinde ve yüz otuz beş gûrüş kıymetinde bulunan sarf-ı mülk arsasına resm-i senevî tahsîs idilmek üzere tûlen on altı ve arzan dokuz ve irtifâen sekiz buçuk metrû ib‘âdında olmak ve ittisâlinde tûlen dört metrû yigirmi beş santimetre ve arzan dört ve irtifâen altı metrû cesâmetinde odâyı müştemel bulunmak üzere Ermeni cemâatine mahsûs kâr-gîr bir kilîsâ inşâsına şûrâ-yı devlet kararıyla ruhsat virilmişdir.

Bu irâde-i seniyyenin icrâsına adliyye ve mezâhib ve mâliyye nâzırları me’mûrdur.

fi 29 Muharrem sene 332 / fi 16 Kanûn-i evvel sene 329                      Mehmed Reşad

 

Mâliyye Nâzırı Vekîli      Adliyye ve Mezâhib Nâzırı         Sadr-ı a‘zam

        Tal‘at                                  İbrahim                             Mehmed Sa‘id

 

                                       

Aslına mutâbıkdır                                                             Mukabele olunmuşdur

Umûr-ı Mühimme Kalemi Müdîri                                                    İMZA

                İMZA                                        

 

 

 

 

DÂHİLİYYE NEZÂRETİ İDÂRE-İ UMÛMİYYE

DİYARBEKİR VİLÂYETİ ALİYYESİNE (3)

Mardin sancâğının Kerboran nâhiyesi merkezinde beş yüz zirâ‘ vüs‘atinde ve yüz otuz beş gûrüş kıymetinde bulunan sarf-ı mülk arsasına resm-i senevî tahsîs idilmek üzre tûlen on altı ve arzan dokuz ve irtifâen sekiz buçuk metrû ib‘âdında olmak ve ittisâlinde tûlen dört metrû yigirmi beş santimetre ve arzan ve irtifâen altı metrû cesâmetinde bir odayı müştemel bulunmak üzere Ermeni cemâatine mahsûs kâr-gîr bir kilîsâ inşâsına şûrâ-yı devlet kararıyla bil-istizân irâde-i seniyye-i cenâb-ı padişâhi şeref- müteallik buyrularak devâir-i müteallikaya tebligât icrâ kılındığı bâ-tezkire-i seniyye ....... izbâr buyrulmağla mücibince ifâ-yı müktezâsı babında

 

                         İMZA  

 

 

 

TARİH	BELGE ÖZETLERİ	DOSYA NO	GÖMLEK NO	FON KODU
13 Ra 1332	Mardin’in Gerboran Nahiyesi merkezinde Ermeni cemaatine mahsus bir bab kilise inşasına ruhsat itası hakkındaki irade-i seniyyede muharrer yüz zira vüsatında ibaresinin beşyüz zira vüsatında suretinde tashihi zımnında Divan-ı Hümayun’a mezuniyet verildiği.	115	1332 Ra-13	İ.AZN.
9 Şubat 1914
27 Ş 1332	Mardin Sancağı’nın Gerboran Nahiyesi merkezinde Ermeni Cemaati’ne mahsus kilise hakkında Adliye tezkiresi.	2821	32	ŞD.
21 Temmuz 1914
13 Za 1322	Hazro Nahiyesi Müdürlüğü’ne Ali Rıza ve Kerburan Nahiye Müdürlüğüne Mehmed Remzi Efendi’nin tayini tensib kılındığı.	925	14	DH.MKT.
19 Ocak 1905
27 Za 1322	Kerburan Nahiyesi Müdürü Ali Rıza Efendi’nin tercüme-i hal varakasına musaddık olmayan diploma ve tezkire-i Osmani’si suretlerinin tasdik ederek, gönderilmesi hususunun Diyarbakır Vilayeti’ne bildirilmesi.	929	46	DH.MKT.
2 Şubat 1905
14 Z 1311	Mardin Sancağı’nın Midyad kazası dahilinde üç yeni Nahiye teşkil olunduğu bunlardan biri olan Hayrin Nahiyesi’nin tayin olunan Mehmed Efendi vazifesine gitmeyip istifa ettiğinden Osman Efendi’nin tayin olunduğu.	21	4	DH.MKT.
18 Haziran 1894
11 Ş 1332	Gerboran Nahiyesi muhtarının evrakıyla birlikte Garzan Divan-ı Harbi’ne tevdiine dair Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti’nden Diyarbakır Vilayeti’ne çekilen telgraf.	42	195	DH.ŞFR.
5 Temmuz 1914
07 C 1332	Mardin sancağı Kerburan Nahiye’si merkezinde Ermeni cemaatine mahsus bir odayı muhtevi kargir bir kilise inşasına ruhsat verildiği.	162-2	39	DH.İD.
27 Ekim 1914
22 R 1331	Mardin’in Kerboran Nahiyesinde Ermeniler tarafından inşasına ruhsat itası taleb edilen kilise hakkındaki evrakın Şura-yı Devletçe tedkik edilmekte olduğu.	114-1	46	DH.İD.
31 Mart 1913
04 N 1323	Cizre ve Silvan kaymakamlarına vekalet eden Kerburan Nahiyesi Müdürü Abdurrahman Efendi’nin Nahiye müdürlüğü maaşının yanı sıra her iki kazadan da nısf vekil maaşı alamasından dolayı fazla verilen maaşın geri alınarak varidat kaydedilmesi işarı.	1022	53	DH.MKT.
2 Kasım 1905
19 R 1317	Kerburan Nahiyesi eski katibi Mehmed Ali Efendi’nin memuriyetine iadesi talebi hususunda gereğinin yapılması.	2239	56	DH.MKT.
27 Ağustos 1899
12 R 1319	Kerburan Nahiyesi Müdürü Mesud Efendi’nin üçüncü rütbe ile taltif edilmesi.	2515	104	DH.MKT.
29 Temmuz 1901
18 R 1319	Midyat kazasındaki kuraklık sebebiyle kaza merkezinin Kerburan Nahiyesi merkezine ve müdüriyet merkezinin de geçici olarak Midyat’a nakli hususunda Mardin Mutasarrıflığı talebinin incelenerek gereğinin yapılması.	2518	52	DH.MKT.
4 Ağustos 1901
25 C 1319	Midyat kazasının Kerburan’a nakline kadar hapishanedeki mahbusların su masrafının tesviyesi.	2542	59	DH.MKT.
9 Ekim 1901
14 M 1312	Kerburan Kazası Kaymakamı Ohannes Ferid Efendi’ye, Bursa kaplıcalarında tedavi olmak için istediği iznin bazı şartlar altında verilebileceği.	262	8	DH.MKT.
18 Temmuz 1894
13 M 1327	Konya’nın Sille Nahiye Müdürü Ahmed Efendi’nin vefatı üzerine yerine tayinini isteyen Kerburan Nahiyesi sabık Müdürü Mustafa Nuri’nin sicil olarak tayinine mahzur olmadığı, Konya Vilayeti’nce göreve getirildiği takdirde bildirilmesi.	2729	80	DH.MKT.
4 Şubat 1909
26 R 1327	Kerburan kasabasında meşrutiyetin aleyhinde olanlar tarafından asayişin ihlal edildiğine dair eski Süryani murahhasası Mitran Yakop ile arkadaşlarının gönderdikleri telgrafın Diyarbekir Vilayetine gönderildiği.	2814	96	DH.MKT
15 Temmuz 1909
12 Za 1312	Kerburan Nahiyesi Müdürü Murad Efendi’nin azliyle yerine Vehbi Efendi’nin tayini.	372	4	DH.MKT.
11 Kasım 1894
07 Z 1319	Diyarbakır’ın Kerburan ve Koçhisar Nahiyesi müdürleri Mesud ve Abdurrahman’ın becayiş-i memuriyetleri tasdik olunarak maaşları tahsis edildiğinden Muhasebe’ye ait muamelelerinin tamamlanması.	452	42	DH.MKT.
17 Mart 1902
11 Ş 1332	İdam edilen Seyyid Ali için matem içerisinde olan Kürdlere bu yolda tahriklerde bulunan Gerboran Muhtarı Ermeni Yosef Köse’nin, Bitlis vakasıyla ilgisinden dolayı Garzan Divan-ı Harbi’nde yargılanacağına dair Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti’nden Bitlis Vilayeti’ne çekilen telgraf.	42	194	DH.ŞFR.
5 Temmuz 1914